Paris’te 19. yüzyılda inşa edilmesinden itibaren, Fransa’nın en önemli anıtlarından biri olan Zafer Takı (Arc de Triomphe), askeri zaferlerle özdeşleşerek Fransız milli kimliğin güçlü bir simgesi haline gelmişti. 20. yüzyılın başında Fransızlar için Zafer Takı imgesi, Fransız bayrağı ile bütünleşmişti. (Sudlow, 2012, s. 109-110) Önemli anma törenlerinde Zafer Takı’nın tonozunun altına büyük bir Fransız bayrağı asılıyordu. İkinci Dünya Savaşı’nda, Paris’in Nazi Almanyası tarafından işgali sırasında ise, Zafer Takı üzerinde, Nazi bayrağı dalgalanmıştı. (Sudlow, 2012, s. 115) İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra da, Zafer Takı’nı kapsayan anma törenlerinde, Zafer Takı’nın tonozunun altına büyük boyutlarda bir Fransız bayrağı asma geleneği devam etti. Paris’in modern tarihindeki travmatik Nazi işgali ardından, Bastille Günü ya da 8 Mayıs’ta Avrupa Zafer Günü gibi anma törenlerinde, Zafer Takı ile Fransız bayrağının birlikteliği çok daha anlamlı hale gelmişti.
Amerika Birleşik Devletleri Savunma Bakanlığı’nın ana binası olan Pentagon’un, 11 Eylül Saldırıları’nın ardından bir milli anıt kimliği kazanması da bayrak ve milli anıt birlikteliğine çok özgün bir örnektir. 11 Eylül 2001 tarihinde Pentagon’un hasar almasına neden olan saldırının ardından, bina üzerindeki büyük tahribat deliğinin yakınına inşa ekipleri tarafından büyük bir Amerikan Bayrağı asılmıştı. (Marling, 2003, s. 56) 11 Eylül Saldırılarının birinci yıldönümünden itibaren, anma törenleri kapsamında Amerikan bayrağının Pentagon’un cephesine asılFigür 1 Balkan Savaşları sırasında Bulgar askerleri Selimiye’nin iç avlusunda ması tekrarlanan bir ritüele dönüştü. (McFeatters, 2012) Her yıl tekrarlanan anma törenlerinde, artık Pentagon’un aldığı ağır hasar görünür olmasa da, büyük boyutlu Amerikan bayrağı, 11 Eylül 2001 tarihini, binadaki travmatik yıkımı, maddi ve manevi kayıpları ve bunların ardından yükselen milliyetçi ve vatansever duyguları hatırlatıyor. Pentagon’un hasar gören kısmının tamir edilerek tekrar kullanıma açılması ile, yapı bir milli anıt gibi hem saldırının travmasını, hem de Feniks -küllerinden yeniden doğan efsanevi kuş- isimli onarım projesinin ardından iradeyi ve direnci temsil edebiliyordu. Bu örneklerin gösterdiği gibi, bayrak ve mimari eserlerin birlikteliği, tarihsel travmaların ve ulusal kimliğin simgelenmesinde güçlü imajlar yaratabilir.
Edirne’de Selimiye Camii de, bir mimari eserin, ulusal bayrak ile beraber, milli direnişin sembolüne dönüşmesinin özgün bir örneğidir. Edirne’deki Selimiye Camii’nin bir milli anıt rolüne sahip olmasında, şehrin 20. yüzyılın başında uğradığı travmatik işgallerin ve ardından kurtuluşunun önemli yeri vardır. Balkan Savaşları (1912-1913) sırasında, Edirne’nin uzun süren bir kuşatma sonrasında düşmesi, Selimiye’nin milli hafıza içindeki yeri için bir dönüm noktasıydı. Kuşatma boyunca, Selimiye savaşın en öne çıkan tanıklarından biriydi. Bulgar topçuları için bir nirengi noktasıydı, Osmanlı birlikleri ise Selimiye’nin minarelerini gözetleme kulesi olarak kullanmışlardır.
Edirne’nin düşmesi de, Osmanlılar için savaşın yakın tarihin en dramatik anlarından biriydi ve Selimiye milli simgelerle birleşerek bu travmatik anın simgelerinden birine dönüştü. Edirne’nin düşmesinin hemen ardından Bulgar askerlerinin Selimiye’nin içine girmesi büyük bir utanç ve tepki nedeni olmuştu. Ulusal ve uluslararası yayınlarda Bulgar askerlerini cami içinde tasvir eden illüstrasyonlar yer almıştı. (Sezgin ve Sarısakal, 2023) Edirne’nin düşmesinden kısa bir süre sonra Bulgar Çarı I. Ferdinand da Edirne ve Selimiye’yi ziyaret etti. Çoğunlukla Bulgar subaylardan oluşan bir grubun eşlik ettiği bu ziyaretin olduğu gün Selimiye’nin minareleri arasında Bulgar bayrağının dalgalandığı da görülüyordu. Bulgar bayrağının Selimiye üstündeki görüntüsü büyük bir travmaydı ve dönemin Bulgar kartpostallarında yer bulmuştu. (Sezgin, 2025)
İkinci Balkan Savaşı sırasında Osmanlı Devleti Edirne’yi geri aldığında, Selimiye’ye Osmanlı bayrağının çekilmesi kurtuluş gününün en yoğun anlarından biriydi. Edirneli bir kalabalığın önünde, Selimiye’nin Bulgaristan yönüne bakan tarafına, üzerine siyah bir örtü örtülmüş bir Osmanlı bayrağı çekilmişti. Siyah örtü dualar eşliğinde yırtılarak Osmanlı bayrağı ortaya çıkarılmıştı. (Sezgin, 2025) Edirne’nin kurtuluşunun ardından basılmış bir Osmanlı kartpostalında Selimiye’nin üzerindeki Bulgar bayrağı yerine bir Osmanlı bayrağı dalgalanıyordu. Bu açık bir şekilde, Selimiye’nin üstündeki Bulgar bayrağı sahnesine gönderme idi. (Sezgin ve Sarısakal, 2025) Balkan Savaşları’ndan Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasına kadar geçen yıllar Trakya’nın ve Edirne’nin geleceği ile devletler arasında paylaşımı açısından belirsizlikler içeriyordu. Endişe edilen Yunan işgaline karşı yapılan mitinglerin mekanlarından biri Selimiye olmuştu. Birinci Dünya Savaşı’nın ardından, Trakya’nın bir kısmı ile birlikte Edirne 1920 yılında Yunan kuvvetleri tarafından işgal edildi. Yunan kralı Aleksandros Edirne’nin alınmasından hemen sonra kente geldiğinde Selimiye’yi de ziyaret etmişti. Aleksandros’un ziyareti sırasında Selimiye’nin minarelerinde Yunan bayrağı dalgalanmış, Edirne müftüsünün kralı karşılaması büyük tepki uyandırmıştı. Tıpkı Bulgar işgali sırasında olduğu gibi, Edirne’de Yunan egemenliğini göstermekte ve meşrulaştırmada, Selimiye milli semboller ile birlikte önemli bir araç olmuştu. (Sezgin, 2025)
Edirne’de Yunan işgalinin bitmesi ve yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti’nin batısında bir sınır kenti olması, şehrin geleceği ile ilgili belirsizliklerin bittiği anlamına gelmiyordu. Cumhuriyet’in kurulmasından 20. yüzyılın ortalarına kadar, Avrupadaki revizyonist politikalar ve İkinci Dünya Savaşı, Türkiye’de batı sınırına dair endişeye neden oluyordu. Edirne’nin Yunan işgalinden kurtulduğu günü anan kurtuluş bayramı böyle gergin bir tarihsel bağlamda, 1930’lu ve 1940’lı yıllarda düzenli ve kapsamlı olarak kutlanmaya başlandı. Kareografisi yıldan yıla değişiklik gösterebilen bu törenlerde, Selimiye kimi zaman tören alanı kimi zaman da Türk bayrağının çekildiği bir milli anıt kimliğine sahip oluyordu. Selimiye, Cumhuriyet dönemi kurum ve anıtları ile, anma törenlerinin kentsel koreografisi içinde bir araya geliyordu. Mitingler ve konuşmalar için mekan olma rolü azalırken, Selimiye'nin bir milli anıt olarak Türk bayrağını taşıyan rolü pekişti. (Sezgin, 2025)
Selimiye’nin 20. yüzyılda ulusal bayraklarla biraraya gelen bu kimliği, yapıyı Balkanlar’ın ve Türkiye’nin mimarlık tarihinde çok özgün bir konuma yerleştirdi. Türkiye’de camilere Türk bayrağı asılması geleneği mevcut olsa da, bunlar caminin tanık olduğu belli bir tarihi olay ile ilgili değil, genel olarak milli duyguların karşılığı olarak gerçekleşir. Örneğin, yakın dönemde, 29 Ekim ya da 15 Temmuz gibi milletin ortak hafızasında yeri olan tarihlerde anıtsal camilere Türk bayrağı asılması bu bağlamda olmuştur. (Hürriyet, 2006; Gür, 2017) Selimiye örneğinde ise, yapının milli anıt kimliği ile Türk bayrağı bir aradadır.
Selimiye’nin bir milli anıt olarak Türk bayrağı ile ilişkisinin doğuşu ve bir ritüele dönüşmesi özgün biçimde uluslar ötesi bir nitelik taşır. Edirne’nin en görkemli yapısı olan Selimiye’nin, 20. yüzyılın ilk on yıllarında üç ulus devletin bölgesel çekişmesinin arasında kalması, bu devletlerin bu yapıyı ve simgesi olduğu şehri sahiplenmeye çalışmasını da beraberinde getirdi.
Paris’teki Zafer Takı’nın çekişmeli tarihini hatırlatır biçimde, farklı milletlerin simgeleri, Selimiye üzerinden uluslararası mücadeleleri yansıttı. Osmanlı hanedanın yaptırdığı bir selatin camisinin milli bir anıta dönüşme süreci, uluslarötesi gerilim ve rekabet içinde güçlü anlamlar kazanan ulusal bayrağı içerdi. Selimiye Cami, bir dini yapı olduğu olduğu kadar, Pentagon gibi, bir milletin tarihindeki dönüm noktalarından birinin simgesi haline geldi. Mimari eserlerin, bayrak gibi milli sembollerle bir araya gelerek milli anıt rolü üstlenmesi, onlara milletlerin çalkantılı tarihindeki travmaları, direniş ve birlik duygusunu yansıtma gücü vermektedir.
Teşekkür
www.lostbulgaria.com internet sitesinden alınan fotoğrafı, bu yazı kapsamında kullanmam için izin veren Peyo Kolev’e teşekkür ederim.
Kaynaklar
Becker, J. C., et al. (2017). What Do National Flags Stand for? An Exploration of Associations Across 11 Countries. Journal of Cross-Cultural Psychology, 48(3), 335-352. https://doi.org/10.1177/0022022116687851
Gür, M. G. (2017, 13 Temmuz). Çamlıca Camisi'ne dev Türk bayrağı. Anadolu Ajansı. https://www.aa.com.tr/tr/ turkiye/camlica-camisine-dev-turk-bayragi-/860562
Hürriyet. (2006, 29 Ekim) Yazdı, camiler bayrakla donandı. https://www.hurriyet.com.tr/gundem/yazdicamiler-bayrakla-donandi-5335174
Marling, K. A. (2003). Old glory: unfurling history. Bunker Hill Publishing.
McFeatters, A. (2012, 12 Eylül). Pentagon Ceremony Defiant, Pittsburgh Post-Gazette, A13.
Sezgin, A. (2024). Selimiye as a commemorative monument in modern Turkey, British Journal of Middle Eastern Studies. Erken çevirimiçi yayın. https://doi.org/ 10.1080/13530194.2024.2443917
Sezgin, A. ve Sarısakal, B. (2023). Sanctuary of a Thousand Adventures: Selimiye in the Besieged, Occupied, and Liberated Edirne. The Muslim World, 113 (3), 307-332. https://doi.org/10.1111/muwo.12469
Harrison, V. L. (2017). War in the Past, War in the Present: How Memory, Monuments, and Misinformation Influenced Young French Girls’ Nationalist Discourses. Sudlow, B. (Ed.) National Identities in France içinde (s. 101-120). Routledge.
